Улирлын өөрчлөлт нь зөвхөн цаг уурын нөхцөлд төдийгүй бидний бие махбодь, сэтгэл зүйд ч шууд нөлөө үзүүлдэг. Агаарын хэм өөрчлөгдөх, өдөр шөнийн хугацаа уртсах, богиносох, байгаль орчны өнгө төрх солигдох нь хүн бүрт харилцан адилгүйгээр нөлөөлдөг. Зарим хүмүүс улирал солигдох үед сэтгэл санааны өөрчлөлт мэдрэхгүй байхад заримд нь энэ өөрчлөлт нь сэтгэл зүйн гүнзгий нөлөөлөлд хүргэж болно. Ялангуяа, улирлын сэтгэл гутрал гэж нэрлэгддэг эмгэг хүртэл бий.
1. Улирлын сэтгэл гутрал буюу Сезональ Афектив Эмгэг (SAD)
Улирлын сэтгэл гутрал нь ихэвчлэн намар болон өвлийн улиралд илэрдэг бөгөөд хүмүүс сэтгэл санаа нь унаж, идэвхгүй болж, энерги дутагдах, уйтгар гунигт автах шинж тэмдгүүд мэдэрдэг. Өдрийн гэрэл багасах үед хүний бие махбодод нөлөөлдөг серотонин, мелатонин зэрэг дааврын ялгарал буурч, нойрны хэмнэл болон сэтгэл санааны байдал өөрчлөгддөг.
Гол шинж тэмдгүүд:
- Энерги багасах
- Хэт их унтах
- Депресс, уйтгар гуниг мэдрэх
- Нийгмээс хөндийрөх хүсэл нэмэгдэх
- Жин нэмэгдэх, нүүрс ус ихээр хэрэглэх хүсэл нэмэгдэх
2. Хаврын сэргэлт ба сэтгэл хөөрөл
Хаврын улирал эхлэхэд уртассан өдрүүд, нэмэгдсэн гэрлийн хэмжээ нь бидний сэтгэл зүйд эерэг нөлөө үзүүлдэг. Нарны гэрэл нэмэгдэхийн хэрээр серотонины түвшин өсч, хүмүүс илүү идэвхтэй, аз жаргалтай болдог. Хавар болон зун зарим хүмүүсийн энерги ихэсч, олон төрлийн үйл ажиллагаанд оролцох хүсэлтэй болдог бол зарим хүмүүсийн хувьд энэ өөрчлөлт нь сэтгэл хөөрөл (mania)-д хүргэж болзошгүй. Энэ нь ялангуяа сэтгэл зүйн эмгэгтэй хүмүүст их ажиглагддаг.
3. Бие махбодын хариу урвал
Улирлын өөрчлөлт нь бидний бие махбодын хэмнэлд ч нөлөөлдөг. Нарны гэрэлтэй холбоотойгоор хүний нойрны хэмнэл, биеийн температур өөрчлөгдөж, биологийн цаг буюу циркадийн ритм дасан зохицоход хугацаа ордог. Энэ өөрчлөлт нь зарим хүмүүсийг ядарч сульдах, нойргүйдэх, анхаарал төвлөрөх чадвар буурахад хүргэдэг. Намар, өвөлд хүмүүс илүү хүнд хувцаслах шаардлагатай болдог нь хөдөлгөөний идэвхийг бууруулж, сэтгэл санааг дарамтлах хүчин зүйл болдог.
4. Улиралын өөрчлөлтийн үеийн сэтгэл зүйн зөвлөгөө
Сэтгэл санааны тогтворгүй байдал, ялангуяа намар, өвлийн улиралд гарах өөрчлөлтийг бууруулахын тулд дараах зөвлөгөөг хэрэгжүүлж болно:
- Гэрэлтэй орчин бүрдүүлэх: Өдрийн гэрэл дутагдах үед гэрлийн эмчилгээ буюу light therapy ашиглах нь сэтгэл санааг тогтвортой байлгахад тустай.
- Дасгал хөдөлгөөн: Хөдөлгөөн хийх нь стрессийг бууруулж, серотонины түвшинг нэмэгдүүлдэг. Ялангуяа гадаа алхах, дасгал хийх нь сэтгэл санааг өөдрөг байлгахад тусална.
- Хооллолт: Жимс, ногоо зэрэг шим тэжээлтэй хүнсийг хэрэглэх нь энерги нэмэгдүүлж, сэтгэл санааг тогтворжуулахад чухал үүрэгтэй.
- Нойрны хэмнэл: Тогтмол цагт унтаж, сэрэх нь биологийн цагийг хэвийн байлгаж, улирлын өөрчлөлтийн сөрөг нөлөөг бууруулдаг.
- Мэргэжлийн тусламж: Хэрэв сэтгэл гутрал, улирлын нөлөө хэтэрхий хүчтэй мэдрэгдэж байвал сэтгэл зүйчид хандах нь зүйтэй.
5. Сэтгэл зүйгээ анхаарах нь
Хэдийгээр улирлын өөрчлөлтөөс зайлсхийж чадахгүй ч бид бие, сэтгэл зүйдээ илүү их анхаарал тавьж, сөрөг нөлөөг багасгах боломжтой. Хамгийн гол нь өөрийн бие организмд гарч буй өөрчлөлтүүдийг ажиглаж, зохих арга хэмжээг авах нь эрүүл, аз жаргалтай байх үндэс суурь болно.
Дүгнэлт
Улирлын өөрчлөлт нь бидний сэтгэл зүйд багагүй нөлөө үзүүлдэг бөгөөд намар, өвлийн улиралд хүмүүс илүү сэтгэл гутралд оромтгой байдаг бол хавар, зун эрч хүч нэмэгддэг. Гэвч энэ өөрчлөлт бүрд хүн бүр харилцан адилгүй хариу үйлдэл үзүүлдэг. Тиймээс улирлын өөрчлөлтөд зохицож, өөрийн бие, сэтгэл санаагаа дэмжих нь бидний эрүүл мэнд, аз жаргалд чухал ач холбогдолтой юм.
